میراثآریا: روستای پامنار در منطقه شهیون دزفول، در حاشیه دریاچه سد دز و میان رشتهکوههای زاگرس قرار دارد، جایی که آب، صخره، درخت و کوه در کنار هم زیستگاهی متنوع برای گونههای مختلف جانوری ساختهاند. پامنار پیش از ساخت سد دز در دهه ۴۰ خورشیدی، از مناطق آباد شمال خوزستان بود، اما آبگیری سد بخشی از روستاها و زمینهای منطقه را به زیر آب برد و زندگی بسیاری از ساکنان را دستخوش تغییر کرد. بخشی از مردم اما ماندند و با ساخت پامنار جدید، زندگی و فرهنگ بومی خود را ادامه دادند. امروز همین روستا به واسطه دریاچه و طبیعت پیرامونش، ظرفیت تازهای برای آینده پیدا کرده است، ظرفیتی که یکی از نمادهای آن پرندهای با چهرهای خاص و زندگیای وابسته به آب است: جغد ماهیخوار.
شکارچی ماهر با چهره خوابآلود
جغد ماهیخوار از جغدهای بزرگجثه ایران است و از نظر اندازه و ظاهر، شباهتهایی به شاهبوف دارد. گوشپرهای بزرگ و نسبتا افقی، سینه و شکم نخودی با خطوط تیره، خط سفید روی شانهها و چشمهای زرد روشن از ویژگیهای قابل توجه این پرنده است. ظاهر آرام و خوابآلودش نباید بیننده را فریب دهد. جغد ماهیخوار شکارچی توانمندی است که بیشتر در نزدیکی منابع آبی زندگی میکند و هنگام غروب و شب به شکار میپردازد. ماهی بخش اصلی رژیم غذایی اوست، اما خرچنگ، پرندگان، خزندگان، قورباغهها، جوندگان و حشرات بزرگ نیز در رژیم غذایی این پرنده قرار دارند. حاشیه رودخانهها و دریاچهها، صخرهها و درختچههای اطراف منابع آب، زیستگاههای مناسب این گونهاند و در پامنار، دریاچه سد دز و صخرههای اطراف، چنین شرایطی را برای آن فراهم کردهاند.
وقتی یک مشاهده، خبرساز شد
سالها پیش، مشاهده و عکسبرداری از جغد ماهیخوار در منطقه قلعهشاداب دزفول، بهعنوان مشاهدهای مهم از این گونه در نیمه غربی کشور مطرح شد. فرهاد قلینژاد، رئیس وقت اداره حفاظت محیطزیست دزفول، آن زمان اعلام کرد این گونه که پراکندگی آن بیشتر در شرق کشور گزارش شده، برای نخستینبار در این بخش از کشور توسط محیطبانان مشاهده و ثبت شده است. سالها بعد، پرندهنگرها و عکاسان حیاتوحش، جغد ماهیخوار را به یکی از اهداف اصلی خود در پامنار تبدیل کردند و این روستا به یکی از نقاط شاخص برای مشاهده این گونه بدل شد.
از «شومی» تا «ارزش»؛ وقتی شناخت جای ترس را گرفت
اما شاید مهمترین اتفاق درباره جغد ماهیخوار پامنار نه کشف علمی آن باشد و نه حتی ورود عکاسان حیاتوحش، بلکه تغییری باشد که در نگاه مردم ساکن این زیستگاه اتفاق افتاد. جغد، در بسیاری از باورهای عامیانه، موجودی اسرارآمیز بوده و گاهی صدای شبانه یا ظاهر متفاوتش با شومی و بدیمنی پیوند خورده است. اما شناخت، جای ترس را گرفت. وقتی مردم محلی دانستند جغد بخشی از چرخه طبیعی منطقه است و در زنجیره غذایی و کنترل جمعیت طعمهها نقش دارد، معنای حضور آن نیز تغییر کرد. پرندهای که زمانی ممکن بود از آن فاصله بگیرند، حالا بخشی از سرمایه طبیعی روستا شده است. اینجاست که آموزش محیطزیستی میتواند رابطه یک جامعه با محیط اطرافش را تغییر دهد.
پامنار؛ جایی که گردشگر برای دیدن یک پرنده میآید
جغد ماهیخوار امروز یکی از دلایل علاقه پرندهنگرها به پامنار است. در کنار آن، گونههایی مانند عقاب ماهیخوار، دلیجه، باکلان، چوبپا، عقاب دوبرادران و دیگر پرندگان نیز در منطقه مشاهده شدهاند. کل و بز کوهی، شغال و دیگر گونههای حیاتوحش نیز بر تنوعزیستی منطقه افزودهاند. گروههای پرندهنگری برای مشاهده و ثبت گونههای شاخص به پامنار سفر میکنند و وجود اقامتگاههای مناسب، دسترسی به زیستگاه و حضور راهنمایان محلی، جذابیت منطقه را برای طبیعتگردان افزایش داده است. گردشگران کیلومترها سفر میکنند تا در سکوت و فاصلهای امن، پرندهای را ببینند که شاید تنها چند دقیقه در برابر دوربین ظاهر شود. وقتی یک پرنده میتواند گردشگر جذب کند، حفاظت از آن به بخشی از منافع اجتماعی و اقتصادی روستا نیز تبدیل میشود.
گردشگری که باید به حفاظت منجر شود
پرندهنگری اگر مسئولانه انجام شود، میتواند یکی از شکلهای کمتعارض گردشگری طبیعت باشد، چرا که ارزش مقصد به زندهبودن و سالمماندن زیستگاه وابسته است. نوید هرمزی، عکاس حیاتوحش و پرندهنگر، بر همین موضوع تاکید دارد و معتقد است حضور پرندهنگرها میتواند آگاهی جوامع محلی درباره ارزش زیستی محیط اطرافشان را افزایش دهد و توجه بیشتری به حفاظت جلب کند. در پامنار نیز این ارتباط به شکل عملیتری دنبال شده است. پس از مشاهده و ثبت جغد ماهیخوار و دیگر گونهها، آموزشهایی برای جامعه محلی و بهویژه قایقداران برگزار شد تا گردشگری و جابهجایی گردشگران در دریاچه با کمترین مزاحمت برای حیاتوحش انجام شود، زیرا گردشگری اگر درست مدیریت نشود، میتواند همان زیستگاهی را که گردشگر برای دیدنش آمده، تهدید کند.
از ترس تا افتخار
داستان پامنار را میتوان در چند واژه خلاصه کرد: ترس، شناخت، آموزش، تغییر نگاه و حفاظت. جغد ماهیخوار، پرندهای است که پرندهنگر را از شهری دیگر و عکاس را از کشوری دیگر به پامنار میکشاند. اما ارزش واقعی این پرنده شاید در این باشد که به مردم یادآوری کرده است سرمایه یک روستا گاهی در موجودی است که بیصدا در دل همان طبیعت زندگی میکند. جغدی که زمانی نشانه شومی بود، امروز به نشانه ارزش طبیعت پامنار تبدیل شده است؛ روایتی که نشان میدهد گاهی برای حفاظت از طبیعت، پیش از هر چیز باید نگاه انسان به آن را تغییر داد و شاید مهمترین سرمایه پامنار چیزی باشد که در هیچ پرندهای بهسادگی قابل اندازهگیری نیست: تغییر نگاه مردم به طبیعت اطرافشان. جغد ماهیخوار در پامنار روایت زنده تغییری است که با آموزش و آگاهی آغاز شد، نگاه مردم به یک پرنده را دگرگون کرد و حفاظت از طبیعت را به بخشی از آینده گردشگری روستا پیوند زد.
انتهای پیام/
نظر شما